چه زمانی و چگونه الکترولیتهای از دسترفته از طریق تعریق را برای حداکثر ریکاوری جایگزین کنیم؟
از دست رفتن الکترولیتها و مایعات از طریق تعریق، یکی از مهمترین جنبههای تغذیه اسب محسوب میشود. اگرچه بسیاری تصور میکنند جایگزینی الکترولیتها تنها برای اسبهای ورزشی حرفهای ضروری است، اما در واقع تمامی اسبهایی که دچار تعریق میشوند به جبران این مواد حیاتی نیاز دارند.
تعریق
عرق مایعی شفاف و شور است که اسبها نیز مانند انسانها برای تنظیم دمای بدن، بهویژه هنگام فعالیت و ورزش، از طریق تبخیر آن از سطح پوست استفاده میکنند. اسبها نرخ تعریق بسیار بالایی دارند و تعریق مهمترین و مؤثرترین روش تنظیم دمای بدن آنها به شمار میرود. عرق توسط غدد تعریق که در سراسر بدن پراکندهاند تولید شده و از طریق فولیکولهای مو به سطح پوست میرسد. جالب است بدانید که در هر سانتیمتر مربع از پوست اسب حدود ۸۰۰ غده تعریق وجود دارد.
ترکیب اصلی عرق اسب را آب و یونهای بدن یا همان الکترولیتها تشکیل میدهد. با این حال، عرق اسب حاوی پروتئینهایی از جمله لاترین (Latherin) نیز هست که عامل ایجاد کف سفیدرنگی است که در اسبهایی با تعریق شدید مشاهده میشود.
عرق اسب نسبت به پلاسمای خون بسیار غلیظتر است و از نظر علمی به آن هایپرتونیک گفته میشود؛ یعنی غلظت الکترولیتهای آن بیشتر و فشار اسمزی آن بالاتر از مایعات بدن یا پلاسما است. این ویژگی بهویژه در اسبهایی که تعریق زیادی دارند بیشتر دیده میشود، زیرا هرچه میزان تعریق افزایش یابد، غلظت عرق نیز بیشتر شده و در نتیجه نسبت نمک از دسترفته به آب افزایش پیدا میکند.
الکترولیتها
الکترولیتها همان نمکها یا یونهای بدن هستند که در بسیاری از عملکردهای حیاتی نقش اساسی دارند. یکی از مهمترین وظایف آنها حفظ تعادل اسید و باز (اسید ـ باز یا قلیایی) در بدن است؛ تعادلی که تضمین میکند نسبت مناسب ترکیبات اسیدی و بازی در مایعات بدن حفظ شود. حفظ این تعادل برای عملکرد طبیعی بدن کاملاً ضروری است.
مهمترین الکترولیتهای موردنیاز اسب عبارتاند از سدیم، پتاسیم و کلرید؛ البته منیزیم و کلسیم نیز در فرآیندهای مختلف بدن نقش دارند. سدیم و کلرید معمولاً بهصورت مشترک و در قالب نمک خوراکی (NaCl) تأمین میشوند. بیش از نیمی از سدیم بدن در استخوانها ذخیره شده است، در حالی که پتاسیم عمدتاً در عضلات قرار دارد و کلرید بهطور یکنواختتر در سراسر بدن توزیع میشود.
با شروع تعریق، مقدار زیادی از الکترولیتها در مدت زمان نسبتاً کوتاهی از دست میرود. میزان تعریق تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند دمای محیط، رطوبت هوا و شدت فعالیت قرار دارد. در مسابقات استقامت که در هوای گرم برگزار میشوند، ثبت شده است که یک اسب میتواند تا ۲۰ لیتر مایع از دست بدهد؛ مقداری که معادل حدود ۴ تا ۶ درصد وزن کل بدن او است.
از دست رفتن آب و الکترولیتها از طریق تعریق تأثیر قابل اندازهگیری بر تعادل اسید و باز بدن دارد. ورزش با شدت متوسط و در مدتزمان طولانی معمولاً به دلیل کاهش کلرید، باعث ایجاد آلکالوز خفیف میشود. نخستین نشانههای کمآبی بدن شامل کاهش عملکرد ورزشی و افت تمرکز است. در صورت ادامه این وضعیت، خستگی، ضعف عضلانی و بروز مشکلاتی مانند لرزش دیافراگم (Thumps یا Diaphragmatic Flutter) و گرفتگی شدید عضلات ناشی از فعالیت (Tying-up یا Exertional Rhabdomyolysis) نیز ممکن است مشاهده شود.
علائم کمآبی بدن
- ضعف عضلانی
- کاهش خاصیت ارتجاعی پوست
- افزایش ضربان قلب
- افزایش تعداد تنفس
- افزایش دمای مقعدی یا دمای مرکزی بدن
- کاهش عملکرد ذهنی و هوشیاری
- پرش یا لرزشهای غیرارادی عضلات
چه زمانی و چگونه الکترولیتها را مصرف کنیم؟
هر زمان که اسب دچار تعریق شود، باید آب و الکترولیتهای از دسترفته جایگزین شوند. این موضوع معمولاً زمانی اهمیت پیدا میکند که اسب فعالیتی فراتر از کار بسیار سبک انجام داده باشد. اسبها توانایی بسیار بالایی در تبخیر و دفع عرق دارند و به همین دلیل ممکن است میزان تعریق آنها چندان قابل توجه به نظر نرسد. در واقع، اسب همیشه بهگونهای عرق نمیکند که قطرات عرق از بدنش چکه کند؛ بنابراین حتی در صورت مشاهده رطوبت خفیف نیز باید به جبران آب و الکترولیتها توجه داشت.
به چه نشانههایی باید توجه کنیم؟
روشهای مختلفی برای برآورد میزان تعریق اسب وجود دارد، اما تقریباً همه آنها محدودیتهایی دارند و لزوماً برای صاحبان اسب کاربردی نیستند. پژوهشگران آلمانی با هدف سادهتر کردن این موضوع، سیستمی به نام امتیاز تعریق (Sweat Score) طراحی کردهاند که بر اساس علائم ظاهری و قابل مشاهده، میزان تقریبی تعریق را مشخص میکند. در این تحقیق، کاهش وزن بدن نیز برای تعیین میزان واقعی مایعات از دسترفته اندازهگیری شد. نتایج نشان داد که حتی یک پد زین (زیرزینی) که تنها کمی مرطوب شده باشد، در یک اسب وارمبلاد معمولی میتواند نشاندهنده از دست رفتن تا ۴ لیتر عرق باشد.
جدول ۱: امتیاز تعریق بر اساس علائم مشاهدهشده
اسب وارمبلاد ۶۰۰ کیلوگرمی با آمادگی برای فعالیت سبک تا متوسط
| امتیاز تعریق | علائم مشاهدهشده | میزان تعریق (لیتر) |
|---|---|---|
| 1 | زیر زین بخشی خشک و بخشی تیره، مرطوب و چسبناک است. ناحیه گلو چسبناک بوده و پهلوها نسبت به حالت طبیعی تیرهتر به نظر میرسند. | 1.6 تا 4.0 |
| 2 | ناحیه زیر زین و گلو کاملاً مرطوب است. ممکن است در لبههای تجهیزات به دلیل ایجاد کف، لکههای سفید کوچکی دیده شود. آثار تعریق در محل تماس افسار با گلو و همچنین قسمت داخلی پاهای عقب قابل مشاهده است. | 4.0 تا 7.2 |
| 3 | افسار اثر واضحی از رطوبت، اغلب همراه با کف، روی سر باقی میگذارد. نواحی زیر زین و گلو کاملاً خیس هستند و پهلوها نیز بهوضوح مرطوباند. | 7.2 تا 9.3 |
| 4 | گلو و پهلوها کاملاً خیس هستند. بالای چشمها چینهای تیره و مرطوب دیده میشود و ممکن است به دلیل کف زیاد، بین پاهای عقب لکههای سفید ایجاد شود. | 9.3 تا 11.8 |
| 5 | علاوه بر علائم قبلی، عرق از بالای چشمها و زیر شکم بهصورت قطرهقطره میچکد. | 11.8 تا 18.0 |
اقتباسشده از Zeyner و همکاران، ۲۰۱۴
دفعه بعد که زین را از روی اسب برمیدارید، زیرزینی یا پوست ناحیه زیر زین را لمس کنید. فرقی نمیکند اسب در حال سواری تفریحی، تمرین یا مسابقه بوده باشد؛ اگر زیر زین احساس رطوبت میکنید یا اطراف گلو و محل تماس افسار نواحی مرطوب مشاهده میشود، زمان آن رسیده است که به جایگزینی الکترولیتهای از دسترفته فکر کنید.
به خاطر داشته باشید که تعریق تنها باعث از دست رفتن الکترولیتها نمیشود، بلکه مقدار قابل توجهی آب نیز از بدن خارج میشود. بنابراین، آب باید همزمان با الکترولیتها جایگزین شود؛ زیرا در غیر این صورت جذب هر دو از طریق دیواره روده کاهش یافته و فرآیند آبرسانی به بدن مختل خواهد شد.
تنها مصرف الکترولیت به این معنا نیست که این مواد بهطور مؤثر جذب بدن اسب خواهند شد.
همچنین استفاده از الکترولیتهای بسیار غلیظ، مانند خمیرهای خوراکی (Paste)، ممکن است باعث تحریک معده شود و طبق مطالعات، با افزایش خطر ایجاد زخم معده در ارتباط است (Holbrook و همکاران، ۲۰۰۵). بهترین راه برای کاهش این خطر، مخلوط کردن الکترولیتها با خوراکی بسیار مرطوب، مانند تفاله چغندر قند کاملاً خیساندهشده، یا عادت دادن اسب به دریافت الکترولیت از طریق آب آشامیدنی است. خوراک مرطوب و پرفیبر گزینهای ایدهآل محسوب میشود، زیرا فیبر نیز به عملکرد دستگاه گوارش بهعنوان یک مخزن ذخیره آب برای حفظ هیدراتاسیون بدن کمک میکند. در هر شرایطی، همیشه آب تازه، تمیز و کافی باید در دسترس اسب باشد.
الکترولیتها باید هر زمان که اسب فعالیت کرده و علائم تعریق مشاهده میشود (مطابق جدول ۱) در اختیار او قرار گیرند. این توصیه تنها مخصوص اسبهای مسابقه نیست؛ مادیانها هنگام زایمان و نریانها در فصل جفتگیری نیز به دلیل تعریق به دریافت الکترولیت نیاز دارند. همچنین از آنجا که حملونقل معمولاً باعث تعریق اسب میشود، پس از هر سفر نیز استفاده از الکترولیتها توصیه میشود.
پژوهشها نشان میدهند که بارگیری اولیه الکترولیتها (Pre-loading) مفید است؛ یعنی حدود یک ساعت پیش از حملونقل، الکترولیت در اختیار اسب قرار گیرد. این کار معمولاً برای حفظ تعادل الکترولیتها تا زمان مسابقه کافی است. با این حال، اگر مدت سفر بیش از دو ساعت باشد، باید در طول مسیر توقفهای استراحت در نظر گرفته شده و مجدداً الکترولیت به اسب داده شود. همچنین مصرف الکترولیت پس از پایان مسابقه نیز برای تسریع روند ریکاوری و بازگشت بدن به شرایط طبیعی اهمیت زیادی دارد.
جمعبندی
بهعنوان صاحبان و مراقبان اسب، وظیفه ماست که اهمیت الکترولیتها را برای اسبهای کاری در هر سطحی از فعالیت بهخوبی درک کنیم و بدانیم چه زمانی و به چه روشی باید این مواد حیاتی را با استفاده از مکملهای ایمن و مناسب جایگزین کنیم تا سلامت، عملکرد و ریکاوری اسب به بهترین شکل حفظ شود.